«Дүниетаным» термині өмірді түсіндіруге арналған интеллектуалды негізді қамтамасыз ететін кез келген идеологияны, философияны, теологияны немесе көзқарасты білдіреді, соның ішінде метафизикалық (табиғаттан тыс/теориялық) қасиеттерді де қамтиды. Бұл тақырып бойынша көптеген томдар жазылғандықтан, бұл мақалада әрбір негізгі дүниетанымның философиялық тұтастығына қысқаша тоқталынады.
Жеті негізгі дүниетаным
Жеті негізгі дүниетаным келесідей:
Атеизм: Құдай жоқ (уақыт + кездейсоқ оқиғалар = шындық).
- Политеизм: Көптеген құдайлар (кездейсоқ әрекеттер, шектеулі бақылау).
- Пантеизм: Құдай – ғалам = жеке емес Бір.
- Панентеизм: Құдай – ғалам (Оның денесі), бірақ Оның табиғаттан тыс рухани болмысы да бар (жан).
- Шектеулі Құдайшылдық: Құдай мейірімділік пен күш жағынан шектеулі; Ол адамның қателіктеріне қарсы тұра алмайды.
- Деизм: Бір Құдай бастапқыда бәрін жаратты, бірақ Ол қазір бақылауда емес – бастапқы заңдар жоспарланған соңғы мақсатқа жұмыс істейді.
- Теизм: Бәрін жаратқан, бәрін бақылауды жалғастыратын және бәрінен ерекшеленетін бір жеке, барлық күшке ие Құдай.
- Бұл жеті дүниетанымды екі түрлі топқа бөлуге болады. Атеистік дүниетаным табиғаттан басқа ештеңе жоқ деп жариялайды. Атеистпен тығыз байланысты агностик, ол табиғаттан тыс ештеңе бар-жоғын білмеуге қанағаттанады. Екеуі де өмірді түсіну үшін табиғаттан артық ештеңе қажет емес екеніне сенімді.
Қалған алты негізгі дүниетаным – теизм, деизм, пантеизм, политеизм, шектеулі құдайшылдық және панентеизм – барлығы табиғатты жарату үшін бастапқы және жеке себеп болғанына және оны сақтау үшін үздіксіз ықпалдың немесе кем дегенде алдын ала белгіленген заңның болғанына сенеді.
Дүниетанымдарды логикалық бағалау
Дүниетанымдардың дұрыстығына қатысты кем дегенде екі қорытынды сөзсіз: Біріншіден, әрбір дүниетаным басқаларға қайшы келетіндіктен, тек біреуі ғана дұрыс болуы мүмкін. Екіншіден, дүниетанымның дұрыс болуы үшін ол принципті түрде логикалық тұрғыдан үйлесімді болуы керек. Сыни тұрғыдан бағалағанда, тек теизм ғана принципті түрде қайшылықсыз болып шығады.
Мысалы, атеизм алғашқы себепті немесе бастауды анықтай алмайды және осылайша өзінің ең негізгі принципіне қайшы келеді: барлық сенімдер бақылау дәлелдерімен расталуы керек, ал расталмайтындар қабылданбауы керек. Ұтымды айтқанда, тек бәрін білетін, өзгермейтін, мәңгілік болмыс қана Құдай жоқ деп нақты мәлімдей алады, бірақ онда мұндай болмыс шын мәнінде Құдай болмас па еді? Қай жағдайда да, атеизм – қисынсыз тұжырым.
Политеизм, пантеизм, панентеизм және шектеулі құдайшылдық дүниетанымдары шектеулі немесе бастамасы бар немесе өзгермелі табиғаттан тыс болмысты анықтайды. Себеп-салдар сияқты табиғи заңдарға бағынатын болмыс – бұрын болған нәрседен туындайтын шартты болмыс. Сондықтан шартты болмыстар өздерінің бар болуын түсіндіре алмайды; жоғары қажетті болмыс болуы керек. Мысалы, адамдар – шартты болмыстар. Біз ата-анамыз болғандықтан бармыз; Адам мен Хауа Құдай оларды жаратқандықтан болды. Көбею арқылы (табиғи көбею заңы) адам келесі ұрпаққа бұрын болған өмірдің құрылыс блоктарын береді. Бұл дүниетанымдардың өзгермелі немесе шектеулі құдайларының бар болуын түсіндіру үшін бұрыннан бар болмысты қажет ететін шартты мәні бар.
Деизм өзін-өзі бар, өзгермейтін, шексіз Құдай барлық нәрсені жаратты, бірақ содан кейін Өзі жаратқан нәрсеге араласа алмайды деп мәлімдеу арқылы принципті түрде өзіне қайшы келеді. Әрине, табиғатқа кейінгі кез келген құдайлық араласу бастапқы жарату кереметімен салыстырғанда төмен жетістік болар еді. Философиялық тұрғыдан алғанда, теизм – өзіне қайшы келмейтін жалғыз дүниетаным; бір барлық білетін, барлық күшке ие, мәңгілік, өзгермейтін Құдай бәрін жаратты және бәрін бақылайды.
Дүниетанымдарға қатысты сенім жүйелері
Табиғаттан тыс дүниетанымдарға қатысты сенім жүйелері көп. Сонымен, олардың қайсысы, егер бар болса, құдайлық шындыққа негізделген, ал қайсысы жай ғана діни қасбетке негізделген? Дүниетанымдар сияқты, сенім жүйелеріне қатысты кем дегенде екі қорытынды айқын: Біріншіден, бұл сенім жүйелерінің тек біреуі ғана шындықты білдіре алады, өйткені әр жүйенің қағидалары басқалармен үйлеспейді. Екіншіден, сенім жүйесінің (мысалы, белгілі бір діннің) дұрыс болуы үшін, сол жүйенің негізі – әдетте «киелі кітап» түріндегі «құдайлық аян» сияқты – үнемі дәл болуы керек. Неліктен? Өйткені абсолютті шындық үйлесімсіз бола алмайды.
Сонымен, қай сенім жүйесі мазмұны жағынан да, ғылыми жаңалықтармен келісуі жағынан да үйлесімді негізгі шындықпен мақтана алады? Киелі кітаптың шынайылығы, біркелкілігі және пайғамбарлық мазмұны оның Құдайдың адамға арналған Сөзі ретіндегі үлкен бірегейлігін дәлелдейді. Әртүрлі әлемдік діндер ұсынған басқа «киелі кітаптарда» мұндай шындық қасиеттері жоқ. Мысалы, Құран пұтқа табынушылардың кешірілуі мүмкін бе, жоқ па деген мәселеде өзіне қайшы келеді және адамның қалай жаратылғаны туралы бес түрлі және қарама-қайшы оқиғаны ұсынады. Мыңдаған археологиялық олжалар Киелі кітаптың тарихи шындығын растады. Бұл Мормон кітабымен күрт қарама-қайшы келеді, онда оның қалаларының немесе орындарының ешқашан болғанын растайтын археологиялық дәлелдер жоқ. Киелі кітапта қазіргі табиғатта байқалатын нәрселерге қайшы келетін ешқандай тұжырымдар жоқ. Бірақ, мысалы, индус Ведалары жердің төрт пілдің арқасында тұрғанын айтады. Нәтижесінде, жоғарыдағы сұраққа жалғыз жауап – Киелі кітаптың ілімдеріне дәл сәйкес келетін сенім жүйесі. Бұл христиандық діни көзқарасты және христиандық кейіптегі дінилікті жояды; библиялық христиандықты осы адамдық формалармен шатастыруға болмайды.
Христиандық дүниетаным
Жазуды жүйелейтін ешбір деноминация, секта немесе қозғалыс өзін мінсіз шындық деп мәлімдей алмайды. Киелі кітаптың шындығы Киелі кітаптың толықтығында, және адам, тіпті барынша тырысса да, Жазудың қағидаларын орындаудан қалыс қалады. Осыны айта келе, Иеміз Иса Мәсіх арқылы құтқарылуға қатысты бүкіл Киелі кітапты қамтитын бір орталық шындық бар екені түсінікті. Жеке адам осы аянға мойынсұнғанда, ол Құдаймен қарым-қатынасқа түседі. Осылайша, библиялық христиандық жердегі институт немесе адамдар ойлап тапқан ұйым немесе жүйеленген ілімдер жиынтығы емес, керісінше, ол Иса Мәсіхпен рухани бірлікті бастан кешіру мүмкіндігі; бұл Жазудың орталық тақырыбы. Мәсіхпен бірлік мәңгілік өмірді қамтамасыз етеді және сенушіге мағыналы және Құдайға ұнамды өмір сүруге мүмкіндік береді (Лұқа 9:23-26). Бұл шындықтар христиандық дүниетанымның негізі болып табылады. Библиялық шындық пен христиандық дүниетанымды бөлуге болмайды, өйткені біріншісі арқылы адам өмірді түсіндіре алады және өмірдің не үшін бар екенін түсінеді, ал екіншісі арқылы ол Құдайға ұнау үшін табиғаттан тыс өмір сүруге мүмкіндік алады.
Библиялық христиандық пен әлемнің барлық діндері арасындағы басты айырмашылық – ол рухани өлімнен құтқарылу үшін тек Құтқарушыға сенудің өмірлік қажеттілігін үйретеді; ал әлем діндері құтқарылуға лайық болу немесе жақсартылған ақырет өмірін алу үшін істер жүйесін ұсынады. Дін адамды діни жаттығуларды/тізімдерді орындау арқылы өзінің қаншалықты жақсы істеп жатқанын көрсетуге мүмкіндік беретін «өзің жаса» нұсқаулығымен және жұмыс дәптерімен жабдықтайды. Алайда, библиялық христиандық дін емес, Иса Мәсіхпен қарым-қатынас. Мәсіхсіз күнәлардың кешірілуі, өмір және үміт жоқ. «Иса айтты... «Мен жолмын, шындықпын және өмірмін. Ешкім Әкеге Мен арқылы келмейді»» (Жохан 14:6). Бұл Киелі кітаптың басты хабары, және ол христианның жердегі уақытша өмірді түсіндіріп қана қоймай, сонымен қатар Мәсіхпен бірге көкте мәңгілік өмірді тамашалау үшін манифестін қалыптастырады!
