Тімөтенің өмірбаяны
Тімөте анасы мен әжесі Ескі Өсиетті қастерлеп, оны үйреткен үйде өсті (2 Тімөтеге 1:5; 3:14-17). Тімөтенің Исаны Құтқарушы ретінде қашан қабылдағанын білмейміз, бірақ бұл Павелдің бірінші миссионерлік сапарында, шамамен б.з. 46-48 жылдары болған сияқты. Варнабамен бірге Павел Икония мен Листрада уағыз айтты (Елшілердің істері 14:1-23). Сол кезде Тімөтенің аты аталмаса да, Павелдің екінші сапарында ол шәкірт ретінде аталады, және бұл қалалардағы сенушілер оның Исаның ізбасары ретіндегі куәлігі туралы жақсы айтты (Елшілердің істері 16:2). Павел Тімөтені «сенімдегі менің шынайы ұлым» деп атады, өйткені Павелді Құдай Тімөтені сенімге әкелу үшін қолданды (1 Тімөтеге 1:2 NIV). Тімөте Павел таспен ұрып, қаладан өлі күйінде сүйреп шығарған кезде де куә болды (Елшілердің істері 14:19; 2 Тімөтеге 3:10-11).
Тімөтенің дайындығы
Ефестік сенушілер Тімөтені адал бауыр деп санап, оған қолдарын қойып, оны Құдайдың сыйлаған және дайындаған ісіне тапсырды (1 Тімөтеге 1:18; 4:14; 2 Тімөтеге 1:6). Жас жігіт кезінде Тімөте Павелмен 15 жыл бойы оның серігі және әріптесі ретінде саяхаттады. Тімөте Павелге қосылған Елшілердің істері 16-дан бастап, оның Қасиетті Рухтың Павелді қатты қарсылыққа қарамастан Інжілді уағыздауда қалай қолданғанын көргенде және олар барған әр жерде шіркеулердің қалай құрылғанын көргенде қалай өскенін тек елестете аламыз. Елші мен шәкіртті бірге көргенде, егде сенушілердің жастарды қызметке дайындау мен оқытудың маңыздылығын көреміз.
Тімөтенің дайындығының бір бөлігі шіркеулерге үйрету арқылы көмектесу, содан кейін Павелге одан әрі тапсырмалар үшін есеп беру болды (1 Салоникалықтарға 3:1-6). Осындай тапсырмалардың бірі Коринтке бару болды, онда көптеген проблемалар болды: «Осы себепті мен сендерге сүйікті ұлым, Иемізде адал Тімөтені жіберемін. Ол сендерге Мәсіх Исадағы менің өмір салтымды еске салады, бұл менің әр жерде, әр шіркеуде үйрететініммен келіседі... оның сендермен бірге болғанда ештеңеден қорықпауын қадағалаңдар, өйткені ол мен сияқты Иеміздің ісін жалғастыруда» (1 Коринттіктерге 4:17; 16:10). Тімөтенің аты Павелдің Рим түрмесінен жазған хаттарында жиі кездеседі.
Бірінші түрмеге қамалмас бұрын, Павел Ефесте екі жыл бойы Иеміздің жолын үйретіп, онда басшыларды тағайындады. Кейінірек ол ақсақалдарға қате ілімдер туралы және олардың өз тобынан шығатын және «отарды аямайтын», бірақ жанжал мен жойылуға әкелетін «қасқырлар» туралы айту қажеттігін сезді (Елшілердің істері 20:17, 25-30). Бұл орын алды, және Павелдің бірінші түрмеге қамалуынан кейін ол Ефеске оралып, кем дегенде екі кінәлімен айналысты (1:20) және Тімөтені сол жерде басқаруға, үйретуге және оларға қосымша ақсақалдарды тануға көмектесуге қалдырды (1:3,10,11; 3:1-16).
Тімөтенің Павелмен бірге өткізген жылдардағы дайындығы оны шіркеуді қайта қалпына келтіруге көмектесетін тамаша басшы етті. Бұл Тімөте үшін оңай болмады, өйткені ақсақалдар оны әлі жас жігіт деп санады. Ол отыздан асқан еді, бірақ басқаларға қарағанда тәжірибесі мен рухани жетілуі жоғары болды. Ол өзінің құрметке лайық екенін үлгімен көрсетуі керек еді (4:12), және Павелдің елшілік хаты да Тімөтенің іліміне билік берді.
Павелдің кіріспе сөздері
Павел жас шәкіртіне жазғанда, бірқатар мәселелерді қозғады. Біріншіден, ол Тімөтеге неліктен Ефесте шіркеуге көмектесу үшін қалдырылғанын еске салғысы келді. Павел хатты өзінің әдеттегі «рахым, мейірім және тыныштық» деген сәлемімен бастады. Ол сондай-ақ өзінің «Құтқарушымыз Құдайдың және үмітіміз Мәсіх Исаның бұйрығымен Иса Мәсіхтің елшісі» деген тапсырмасы мен атағын айтқан сөздеріне билік беру үшін қолданды. Тімөте бұл хатты шіркеу тәртібін орнату үшін қажетті ілімді нығайту үшін қолданған болуы мүмкін, бұл оның Павелмен көп жылдар бойы саяхаттағаннан кейін Ефесте қалуының негізгі себептерінің бірі болды (1:3,10).
Павел бірден шіркеу алдында тұрған проблемаларды қозғап, жалған мұғалімдердің сенушілер арасында шатасу, дау-дамай және көңілсіздік тудырып жатқанын атап өтті (1:3-10). Тімөте бұл адамдарға жалған ілімді тоқтатуды және жергілікті сенушілерді нығайтатын практикалық іліммен айналысуды бұйыруы керек еді. Гностиктер діни секта ретінде қалыптасып жатты және олардың жалған ілімдері құпия діндердің, грек философиясының, Ескі Өсиет заңдарының және жаңа христиан сенімінің қоспасы болды. Олардың ілімдері құтқарылғанға дейін білген жалған бөлігімен байланысты жаңа сенушілерге жақсы естілді. Бірақ бұл жалған ілімдер тек шатасуға әкелді.
Құдайдың ісі сүйіспеншілік пен таза ар-ождан арқылы көрінетін сенімге негізделген. Ешқандай алдамшы, арам немесе адамдық шыққан нәрсе үйретілмеуі керек. Гностиктер өздерінің ізбасарлары біле алатын жаңа білімдері бар екенін үйретті. Павел мұны қабылдамады, олардың не туралы айтып жатқанын білмейтінін айтты (1:7). Содан кейін ол «біз білеміз» деп, «кемел білім» деген грек сөзін қолданып, Құдайдың «заңдарының» мақсатын қорытындылады (1:8-11).
Рухтың жетелеуімен жеке куәлік үлкен салмаққа ие, және Павел өзінің дінге кіргенге дейінгі өмірін қорытындылап, рақымның оны Иеміздің мойынсұнғыш қызметшісіне қалай толық өзгерткенін көрсетті. Ол уағыздаған Інжілге толық сенімді болды: «Міне, толық қабылдауға лайық сенімді сөз: Иса Мәсіх әлемге күнәкарларды құтқару үшін келді – олардың ішінде мен ең жаманымын».
Осының бәрін ескере отырып, Павел Тімөтеге «сенім мен таза ар-ожданды ұстанып, жақсы күреспен күресуге» шақырды (1:18-19). Гименей мен Александр «сау ілімді» қабылдамады және өздерінің және басқалардың сенімін бұзып, шіркеуде үлкен дау-дамай тудырып, олардың шіркеуден шығарылуына әкелді (1:20).
Шіркеудегі тәртіп пен мінез-құлық
Павел өзінің кіріспе сөздерінен кейін Тімөтеге, ақсақалдарға және бізге бұл хаттың мақсатын айтты: «Мен сендерге бұл нұсқауларды жазып отырмын, егер мен кешігіп қалсам, адамдар Құдайдың үйінде, яғни тірі Құдайдың шіркеуінде, шындықтың тірегі мен негізінде қалай өзін ұстауы керектігін білулерің үшін» (1 Тімөтеге 3:15).
• Дұға туралы:
Павел дұғаны шіркеу өмірінің маңызды бөлігі ретінде қарастырды. Шіркеудің басынан бастап дұға қалыпты жағдай болды:
Олар елшілердің іліміне және қауымдастыққа, нан бөлуге және дұғаға берілді (Елшілердің істері 2:41-42). Дұғаның әртүрлі түрлері – «өтініштер, дұғалар, араша және алғыс» (2:1) – барлық жағдайлар үшін шіркеу өмірінің бөлігі болуы керек, және Мәсіхсіздерге куә ретінде тыныштықтың болуы үшін, адам мен Құдай арасындағы жалғыз Медиатор (2:2-5).
• Тәртіп туралы:
Ерлер шіркеуде басшылық етуі, дұға етуі және үйретуі керек, ал әйелдер Құдайдың тәртібіне бағынуы керек (2:8-12). Кейбіреулер бұл рөлдік айырмашылық мәдени сипатта болған және бүгінгі шіркеу үшін емес деп үйретті. Павел бұл идеяны рөлдің шығу тегін жаратылысқа және Құдай сол жерде орнатқан тәртіпке байланыстыру арқылы анық жоққа шығарды. Әйелдерді шіркеуде басшылыққа қою қозғалысы Киелі жазбаларға қайшы келеді. Бұл төмендік мәселесі емес; әйелдердің әртүрлі қызметтерде үйретуде, рухани сыйлықтарды қолдануда және дұға етуде маңызды рөлдері бар – бірақ шіркеудің ресми жиналыстарында емес.
• Басшылар туралы:
Бастапқы ақсақалдарды Павел тағайындады (Елшілердің істері 14:23). Елшілік тағайындау ақыры тоқтайды, сондықтан шіркеудің болашақта ақсақалдар мен диакондар болатын адамдар үшін қандай қасиеттер мен сыйлықтар қажет екенін білуі маңызды болды (3:1-15). Шіркеудегі ақсақалдар мен диакондар басқаларға үлгі болды. Олар автократиялық диктаторлар болмауы керек еді, бірақ өмірлері басқалар үлгі ала алатын салауатты үлгі болған басшылар (1 Петір 5:3). Осы себепті Павел шіркеу Киелі жазбалық басшылар ретінде танитын адамдардың өмірінде айқын болуы керек мінез-құлық, сыйлық және отбасылық өмір стандарттарын тізімдеді (3:14-15).
Практикалық қызмет үшін түсініктер
Бірінші Тімөтеге хаттың қалған тарауларында шіркеудегі кейбір қауіптер мен шіркеудің міндеттері туралы бірнеше нұсқаулар бар. Олар Тімөтенің заманында қажет болды және бүгінгі күні де қажет.
• Ілім туралы:
4-тарау жындардың ілімі туралы нұсқаумен басталады. Мысалы, гностицизм Құдай белгілеген некеге қарсы үйретті. Шайтанның бүгінгі күні де бір жынысты неке мен түсік тастаумен бірдей күн тәртібі бар (4:1-8). Тімөтеге сау ілімді үйрету (4:6) оның үлгісі барлығына көрінетіндей және Киелі жазбаларға негізделген моральдық билікке әкелетіндей етіп айтылды. Оған «Киелі жазбаларды көпшілік алдында оқуға» және уағыздау мен үйретуде өзінің рухани сыйлықтарын қолдануға айтылды (4:11-16). Осылайша шіркеу харизматикалық тұлғамен емес, Киелі жазбалық тәжірибемен құрылатын болады.
• Сенімдегі бауырластар туралы:
Тімөтеге сондай-ақ егде бауырлар мен әпкелерді әкелер мен аналар ретінде, ал жас ерлер мен әйелдерді бауырлар мен әпкелер ретінде қарауға – және әсіресе жас әйелдерге «абсолютті тазалықпен» қарауға айтылды (5:1-2). Көптеген адамдар әйелдермен дұрыс емес қарым-қатынас арқылы өз қызметтерін бұзды.
• Жесірлер туралы:
Жесірлерге көмек қажет болды, өйткені әлеуметтік қамсыздандыру бағдарламалары болмады. Көмек қажеттілікке негізделуі керек еді. Отбасылар өз жесірлеріне қамқорлық жасауға бірінші кезекте жауапты болды, ал жас жесірлер қайта тұрмысқа шығып, үйлері мен отбасыларына қамқорлық жасауы керек еді (5:3-16).
• Ақсақалдар туралы:
Шіркеуде әкімшілік, пасторлық жұмыс және үйрету қызметін атқаратын ақсақал зайырлы жұмыстың ауыртпалығынсыз қызмет ету үшін жеткілікті қаржылық көмек алуы керек. Ақсақалға қарсы айыптауды растау үшін бірнеше куәгер қажет, және кінәлілерді көпшілік алдында сөгу керек, сонда шіркеу үйренеді (5:17-21).
• Қызғаншақтық туралы:
Ақшаға деген сүйіспеншілік Ефесте де проблема болды. Қызғаншақтық пен сараңдық адамның өмірінде қозғаушы күшке айналады, ал байлық немесе билікке байланысты лауазым мақтанышы көптеген адамдардың рухани жағынан сәтсіздікке ұшырауына себеп болды. Жауабы қандай? «Қанағатпен бірге тақуалық – үлкен пайда» (6:6).
Иса Құдайдың Өзінің адамдарына қамқорлығы туралы көп айтты. Аспан құстарын Ол асырайды, дала лалагүлдері әдемі киінген, және Құдай адамға, әсіресе Өзінікілерге әлдеқайда көп қамқорлық жасайды. Біз бай болуға ұмтылмауымыз немесе заттар туралы уайымдамауымыз керек.
Сендердің аспандағы Әкелерің сендерге осылардың қажет екенін біледі. Бірақ ең алдымен Оның патшалығын және Оның әділдігін іздеңдер, сонда осылардың бәрі сендерге де беріледі (Матай 6:25-34).
Павелдің қорытындысы
Павел бұл хатты жас әріптесіне барлық жамандықтан қашуға және «әділдікке, тақуалыққа, сенімге, сүйіспеншілікке, төзімділікке және жұмсақтыққа ұмтылуға» деген күшті үндеумен аяқтады (6:11). Рухани шайқас жүріп жатты және Тімөте «сенімнің жақсы күресімен күресуі керек еді. Сен шақырылған мәңгілік өмірді ұста» (6:12). Иемізге дұрыс ниетпен қызмет ету арқылы Тімөте және оның үлгісін ұстанғандардың бәрі «шын мәніндегі өмірді ұстап, осылайша келе жатқан ғасыр үшін берік негіз ретінде өздеріне қазына жинайтын болады» (6:19).
Біз бұл хатты Павел Тімөте қалай қабылдайтынын білгендей оқып, жауап берсек жақсы болар еді. Біздің өміріміз және жергілікті шіркеуіміз осының арқасында жақсарады.
ҚОРЫТЫНДЫ ЕСКЕРТПЕ
- Ақсақалдың сыйлықтары, біліктіліктері және жұмысы туралы қосымша Киелі жазбалар: Елшілердің істері 20:17-32; Римдіктерге 12:8; 1 Салоникалықтарға 5:12-13; Титке 1:5-9; Еврейлерге 13:7,17; Жақып 5:14; 1 Петір 5:1-4. Жергілікті шіркеудегі басшылық өте маңызды және терең зерттеу жүргізілуі керек. Екі кітап Киелі жазбалық тұрғыдан дұрыс және оң көмекші ретінде ұсынылады: Киелі жазбалық ақсақалдық: Киелі жазбалық ақсақалдықты қалпына келтіруге шұғыл шақыру, Александр Страух, Льюис & Рот баспасы; және, Әрекеттегі ақсақалдық, шіркеуді Киелі жазбалық басқару арқылы, Ричард Х. Свартли, Эммаус колледжінің баспасы.
