Бастапқыда...
«Жаратылыс» сөзінің мағынасы сол кітаптың алғашқы аятынан – «Бастапқыда...» дегеннен шыққан. Жаратылысты оқыған кезде біз уақыттың, кеңістіктің, ғаламның, жердің және барлық жаратылған тіршілік иелерінің бастауын немесе шығу тегін көреміз. Сондай-ақ Киелі кітаптың негізгі ілімдерінің көпшілігі Жаратылыстан бастау алатынын көреміз. Біз Шайтанмен Адам мен Хауаны азғырғанда, әлемге күнә әкелгенде және адамды Құдайдан бөлгенде танысамыз. Құдайдың адамға аянын және Оның ғасырлар бойы адамдармен қарым-қатынасының себептерін толық түсіну үшін, Оның неге белгілі бір адамдарды таңдағанын және неге адамның Жаратушысымен татуласуына мүмкіндік беретін құрылымның бір бөлігіне айналған белгілі бір тәжірибелерді енгізгенін білуіміз керек. Уәделер берілді, келісімдер орнатылды және Жаратушыға деген сенім құтқару процесінің ажырамас бөлігіне айналды.
Киелі жазбаларда біз келісімдердің әртүрлі түрлері туралы оқимыз. Кейбіреулері жеке адамдар, тайпалар немесе ұлттар арасында болса; басқалары Құдай мен адам арасында болды. Көпшіліктің есіне түсетін алғашқы келісім – Он өсиет. Әдетте Заң деп аталатын бұл шартты келісімді Құдай Исраилмен жасады, егер олар Заңды сақтаса, бата беремін деп уәде етті, бірақ бағынбаса, жазалаймын деді. Шартты келісімдер әдетте «Егер сен...» деген мәлімдемелермен басталады. (Мысырдан шығу 19:5; Заңды қайталау 28:1-68)
Бірақ шартты келісімдерге қарағаннан гөрі, Құдайдың шартсыз келісімдерінің кейбіріне тоқталайық. Оның қасиетті, егеменді және өзгермейтін сипатына байланысты, шартсыз келісімдер – Құдайдың «Мен...» деген сөзі Оның белгіленген баталарымен жалғасатын мәлімдемелері. Бұл келісімдер – Құдайдың уәделері, олар орындалады, өйткені олар тек Оған байланысты және Оның өзгермейтіндігіне негізделген. (Жаратылыс 12:1-4; Жаратылыс 15:4-21; Заңды қайталау 30:1-10; 2 Самуил 7:10-16; Еремия 31:31-40)
УӘДЕ КЕЛІСІМДЕРІ
Абрамның тарихы бізді осы шартсыз келісімдердің бірімен таныстырады (Жаратылыс 12:1-4). Абрам Ур қаласында тұрды, ол пұтқа табынушылығымен, Наннар ай құдайына арналған үлкен зиккурат (террассалы) ғибадатханасымен танымал болды. Құдай Абрамды Урдан кетіп, белгісіз жерге барып, Өзіне ғибадат етуді орнатуға шақырғанда, ол Құдайға сеніп, бағынды. Абрамның не күтетіні туралы ешқандай кепілдіксіз, ешқандай кітаптар немесе саяхат бейнелері болмаған белгісіз жерге көшуінің салдарын қарастырған кезде, біз оның сенімін түсіне бастаймыз. Абрам Киелі жазбалар жазылмай тұрып, Он өсиет берілмей тұрып сеніммен әрекет етті.
Ол сенімі арқылы ақталды, және онымен Құдай арасында шартсыз келісімде мәңгілік қарым-қатынас орнатылды. «Жаратқан Ие Абрамға айтты: «Еліңнен, халқыңнан және әкеңнің үйінен кетіп, Мен саған көрсететін жерге бар. Мен сенен ұлы халық жасаймын және саған бата беремін; Мен сенің атыңды ұлы етемін, және сен бата боласың. Мен саған бата бергендерге бата беремін, ал саған қарғыс айтқандарға қарғыс айтамын; және жер бетіндегі барлық халықтар сен арқылы бата алады» (Жаратылыс 12:1-3 NIV).
Құдайдың бастапқы мақсаты – Өзінің бейнесінде жаратылған адаммен қарым-қатынас жасау болды. Өкінішке орай, адам күнә жасады, және ол Жаратушысымен қарым-қатынасты қалпына келтіру үшін ештеңе істей алмады. Алайда, Құдай адамзаттың татуласуына мүмкіндік беретін жоспар құрды, және Абрамға берілген уәделер Оның Исраилді құтқару жоспарының прогрессивті аянының маңызды бөлігі болды. Бұл құтқару уәде етілген Мәсіх арқылы келеді, ол Абрамның ұрпақтарының бірі болады және ақыр соңында барлық адамдар мен ұлттарға құтқару әкеледі.
Абрам Құдайдың шақыруына бағынды, және Құдай оған бата беріп, оның ұрпақтарын ұлы халық етемін деп уәде етті. Абрамның ұлы болмады, бірақ ол Құдайға сенді, Ол оның ұлы болатынын және одан қуатты халық шығатынын айтты. «Абрам Жаратқан Иеге сенді, және бұл оған әділдік ретінде есептелді» (Жаратылыс 15:6). Құдай бұл шартсыз келісімді сол күнгі әдет-ғұрыппен бекітті. Келісім жасалғанда, жануар екіге бөлініп, қанды келісім жасаған екі адам бөліктердің арасынан өтті, бұл келісім бұзылса, бұзушы жануар сияқты өлтірілетінін білдірді. «Менің келісімімді бұзған адамдар... Менің алдымда жасалған, мен оларды екіге бөліп, содан кейін оның бөліктерінің арасынан өткен бұзау сияқты қараймын» (Еремия 34:18).
Құдай Абрамға алдағы рәсімге белгілі бір жануарларды дайындауды айтты (Жаратылыс 15:9-10). Құдай таңдаған жануарлар Заң келісімі бойынша жасалатын құрбандықтарда қолданылатын түрлермен бірдей болды. Абрам оларды бағынышты түрде өлтіріп, Құдаймен бірге бөліктердің арасынан өтуге дайын болды. Ол күтіп тұрғанда, жыртқыш құстар өлекселерді жеуге келді, бұл Шайтанның Құдайдың жұмысынан айыруға ұмтылғанын білдіруі мүмкін (Матай 13:4,19). Абрам оларды қуып жіберді. Содан кейін оны терең ұйқы басқанда, Құдай сөйлеп, бұрын берілген уәделерді растады, содан кейін түтін шығатын оттық пен жанып тұрған алау пайда болып, өлтірілген жануарлардың бөліктерінің арасынан өтті. Келісімнің шартсыз екенін және оны тек Құдайдың орындайтынын көрсетіп, тек Құдай ғана бөліктердің арасынан өтті. Жерге қатысты келісім де сол кезде расталды, Абрамның ұрпақтары иеленетін жердің көлемін – «Мысыр өзенінен Евфратқа дейін» (Жаратылыс 15:17) берді.
Абрамдық келісімнің үш ерекше санаты болды: 1. Исраил иеленетін жер туралы уәде, Палестина келісімі (Жаратылыс 12:1; Жаратылыс 13:15-17); 2. Ұлы халыққа айналатын ұрпақтар туралы уәде, мәңгілік таққа әкелетін (Жаратылыс 12:2; Жаратылыс 13:16; Жаратылыс 17:2-6), Дәуіт келісімі (2 Самуил 7:11-16; Еремия 33:20-21; Еремия 31:35-37); 3. Барлық ұлттарға баталар туралы уәде, бұл барлық адамдарға құтқару мүмкіндігін болжады, Жаңа келісім (Жаратылыс 12:3; Жаратылыс 22:18; Ғалаттықтарға 3:16).
Бұл үш бөліктен тұратын келісімді тура мағынада түсіндіру керек, оны қате түсіндіруге және елеулі қателіктерге әкелетін типтерге руханиландыруға болмайды. Исраил халқына арналған келісімдерді Шіркеуге қолданудан көптеген түсініспеушіліктер туындады. Киелі жазбаларды дұрыс түсіндіру үшін, Шіркеуге қатысты ілімдерді әрқашан Шіркеу үшін доктриналар ретінде қолдану керек. Дәл осы ереже Исраилге қатысты ілімдерге де, сондай-ақ пұтқа табынушы ұлттарға қатысты ілімдерге де қолданылады. Оларды ауыстыруға болмайды.
Исраилдің атасы Абрамнан бастау алған келісімдер Құдайдың келісім халқы, Исраил үшін жасалды. Бұл келісімнің Исраилден тысқары таралатын жалғыз бөлігі – Жаңа келісім, барлық адамдарға бата беру уәдесі. Исраилге қатысты Пауыл римдіктерге айтты: «Олардың ұл ретінде асырап алынуы; олардың Құдайлық даңқы, келісімдері, Заңды қабылдауы, ғибадатханадағы ғибадаты және уәделері» (Римдіктерге 9:4).
Бізге сондай-ақ пұтқа табынушы ұлттардың келісімдерден тыс болғаны айтылады: «Есіңізде болсын, бұрын сіздер, тумысынан пұтқа табынушылар, өздерін «сүндеттелгендер» деп атайтындардан «сүндеттелмегендер» деп аталғандар – сол кезде сіздер Мәсіхтен бөлек, Исраилдегі азаматтықтан шеттетілген және уәде келісімдеріне бөтен, әлемде үмітсіз және Құдайсыз болдыңыздар» (Ефестіктерге 2:11-12). Исраилге олар ақыр соңында иеленетін жер уәде етілді, ал Шіркеуге аспандық мұра уәде етілді (Філіпіліктерге 3:20).
Абрамның сеніміне байланысты Құдай оның аты ұлы болады деп уәде етті; оның ұрпақтарының бірі арқылы жер бетіндегі барлық отбасылар мен ұлттар бата алады; оған және оның ұрпақтарына Палестина беріледі; одан патшалар шығады; және бұл келісім «мәңгілік» болады. Құдай барлығына бата бергісі келеді, бірақ одан да маңыздысы, Оның тілегі – барлығының құтқарылуы. Петр Құдайдың шыдамды екенін айтады, «ешкімнің жойылғанын қаламайды, бірақ барлығының тәубеге келуін қалайды» (2 Петр 3:9).
ПАЛЕСТИНА КЕЛІСІМІ
Енді Абрамдық келісімнің бірінші бөлігіне, Абрамға және оның ұрпақтарына жер беру уәдесіне тоқталайық. «Жаратқан Ие Абрамға айтты... «Көзіңді көтеріп, солтүстікке және оңтүстікке, шығысқа және батысқа қара. Сен көріп тұрған барлық жерді Мен саған және сенің ұрпақтарыңа мәңгілікке беремін. Мен сенің ұрпақтарыңды жердің шаңы сияқты етемін... Бар, жердің ұзындығы мен енімен жүр, өйткені Мен оны саған беріп жатырмын» (Жаратылыс 13:14-17).
Исраил Абрамға уәде етілген жердің барлығына ешқашан ие болған емес, тіпті Дәуіт пен Сүлейменнің заманында да. Исраил мен Яһуда патшаларының кезінде пұтқа табынушылық пен зұлымдық Құдайдың халықты тұтқынға жіберуіне себеп болды, бірақ Ол олар тәубе етсе, оларды жерге қайтарамын деп уәде етті. «Сенің Құдайың Жаратқан Ие... сені шашыратқан барлық ұлттардан қайта жинайды. Тіпті егер сен аспан астындағы ең алыс жерге қуылсаң да, сол жерден сенің Құдайың Жаратқан Ие сені жинап, қайта әкеледі... әкелеріңе тиесілі жерге» (Заңды қайталау 30:3).
Құдайдың адал емес Исраилді жазалауы олардың жерге қайтарылғанға дейін пұтқа табынушы ұлттардың үстемдігінде болуы болды. Бұл жерге оралу Исраил 1948 жылы Палестинада ұлт болған кезде басталды. Алайда, Палестина келісімінің толық орындалуына дейін, Шіркеу кезеңі Раптурамен аяқталады, содан кейін Исраил үшін жеті жылдық азап болады. Одан кейін уәде етілген Мәсіх қайтып келіп, Өзінің патшалығын орнатып, 1000 жыл билік етеді. Бұл сондай-ақ Дәуіт келісімінің орындалу уақыты болады, Мәсіх, Абрамның патша Дәуіттің желісі арқылы ұрпағы, әділдікпен билік етеді.
ДӘУІТ КЕЛІСІМІ
Абрамға берілген, оның ұрпақтарынан ұлы халық шығады деген уәде патша Дәуітке расталды, ол Исраилді әлемдік держава ретінде бірінші болып орнатты. Құдай «Менің жүрегімдегі адам» (Елшілердің істері 13:22) деп атаған Дәуіт Құдайға ғибадат ететін алғашқы ғибадатхананы салуға ерекше ықылас білдірді. Құдай Натан пайғамбарға көрініп, Дәуітке оның ұрпақтары мен тағына қатысты мәңгілік келісімді растады: «Сенің үйің мен патшалығың Менің алдымда мәңгілікке тұрады; сенің тағың мәңгілікке орнатылады» (2 Самуил 7:16). Құдай Абрамға берілген бастапқы уәдені Дәуіттің желісіне дейін тарылтты, одан ұлы Патша және әлемнің Құтқарушысы шығады.
Біз бұрын көргеніміздей, Мәсіх Өзінің қалыңдығымен жер бетінде билік ету үшін қайтып келгенде, Исраил Оны өздерінің Мәсіхі ретінде таниды, сондай-ақ Оның өздері қабылдамаған және «тескен» (Захария 12:10) Тұлға екенін түсінеді. «Міне, Ол бұлттармен келеді, және әрбір көз Оны көреді, тіпті Оны тескендер де» (Аян 1:7). Ол ұлы күшпен және даңқпен қайтып келеді, Оның жаулары жеңіледі және Ол патшалардың Патшасы және мырзалардың Мырзасы ретінде көрінеді (Аян 19:11-21). «Оның киімінде және санында мына атау жазылған: ПАТШАЛАРДЫҢ ПАТШАСЫ ЖӘНЕ МЫРЗАЛАРДЫҢ МЫРЗАСЫ» (Аян 19:16). Дәуіт келісімінің орындалуы Мәсіх Иерусалимде таққа отырып, 1000 жылдық билігін бастағанда орын алады. Сол кезде Исраил дінге кіріп, Жаңа келісімнің игілігіне ие болады.
ЖАҢА КЕЛІСІМ
Еремия 31:33-34-те біз мәңгілік және Құдай Исраил үшін іске асыратын Жаңа келісім туралы оқимыз: «Бұл Мен сол уақыттан кейін Исраил үйімен жасайтын келісім... Мен Өз заңымды олардың ойларына салып, олардың жүректеріне жазамын. Мен олардың Құдайы боламын, және олар Менің халқым болады. Енді ешкім өз көршісіне... «Жаратқан Иені таны» деп үйретпейді, өйткені олардың барлығы Мені таниды... Өйткені Мен олардың зұлымдығын кешіремін және олардың күнәларын енді есіме алмаймын.» Бұл Исраилдің ұлттық дінге келуі және Абрамға берілген уәденің орындалуы болады.
Алайда, Жаңа келісімде Исраилге қатыстыдан басқа да нәрселер бар. Құдай барлық адамдарға бата беріледі деп уәде еткен, сондықтан Исраилге арналған Жаңа келісімнің негізі барлық адамдарға бата берудің де негізі болып табылады. Құдайдың мақсаты әрқашан әрбір тірі адамның Оның баталарын алу мүмкіндігіне ие болуы болды.
Ескі өсиеттегі қан құрбандықтары күнәкарды құтқарудың негізі ретінде Қасиетті Құдайды ешқашан қанағаттандыра алмады. Бұл құрбандықтарды Құдай сеніммен және бағынумен ұсынғанда қабылдады, бірақ олар күнәні ешқашан тазарта немесе жоя алмады. «Бұл құрбандықтар күнәлардың жыл сайынғы еске салуы болып табылады, өйткені бұқалар мен ешкілердің қаны күнәларды жоюы мүмкін емес. Сондықтан, Мәсіх әлемге келгенде, Ол айтты: «Құрбандық пен ұсынысты сен қаламадың, бірақ Мен үшін дене дайындадың; өртелетін құрбандықтар мен күнә құрбандықтарына сен риза болмадың.» Сонда Мен айттым: «Міне, Мен келдім – бұл Мен туралы жазбада жазылған – Мен Сенің еркіңді орындауға келдім, О, Құдай» (Еврейлерге 10:3-7).
Ескі өсиеттегі құрбандықтар келетін заттың түрлері болды. Құдайдың Қозысының бір кемел құрбандығымен жануарлар құрбандықтарына енді қажеттілік болмады: «Бұл діни қызметкер күнәлар үшін бір құрбандықты мәңгілікке ұсынғанда, Ол Құдайдың оң жағына отырды. Сол уақыттан бері Ол Өзінің жауларының Өзінің аяқ астына қойылуын күтеді, өйткені бір құрбандық арқылы Ол қасиетті етіліп жатқандарды мәңгілікке кемел етті. Киелі Рух та бізге бұл туралы куәлік етеді. Ол айтады: «Бұл Мен сол уақыттан кейін олармен жасайтын келісім... Мен Өз заңдарымды олардың жүректеріне салып, оларды олардың ойларына жазамын» (Еврейлерге 10:12-16).
Жаратқан Ие кемел болатын Жаңа келісімді орнататын уәде етілген Тұлға болды, және сол арқылы еврейлер, пұтқа табынушылар және барлық ұлттардың адамдары құтқарыла алады. Оның бір қан құрбандығы барлық адамдарды құтқарудың негізі болды. Олар Мәсіхтің ісі арқылы Жаңа келісімнің баталарына енгізіледі: «Бұл құпия – Інжіл арқылы пұтқа табынушылар Исраилмен бірге мұрагерлер, бір дененің мүшелері және Иса Мәсіхтегі уәдеге бірге қатысушылар» (Ефестіктерге 3:6).
Жаратқан Ие сатқындыққа ұшыраған түнде, Ол нан мен шарапты – Өзінің денеге енуінің, азап шегуінің және қан құрбандығының рәміздерін – алды, және шәкірттерге шарап ішуді айтқанда, «Ол тостағанды алып: «Бұл тостаған Менің қанымдағы Жаңа келісім, ол сендер үшін төгіледі» деді» (Лұқа 22:20).
Мәсіхтің айқыштағы қан құрбандығы Жаңа келісімнің негізі және өткенде сеніммен жануарлар құрбандықтарын ұсынғандардың барлығын құтқарудың негізі болды. Оның құрбандығы Ескі өсиет түрлерінің орындалуы болды, және Иса билік етуге келгенде Исраилді құтқарудың негізі болады. Сондай-ақ, Оның құрбандығы Елуінші күн мейрамынан бастап Раптураға дейін Оған сенім білдіргендердің барлығына құтқаруды ашты. «Осы себепті Мәсіх Жаңа келісімнің делдалы болып табылады, шақырылғандар уәде етілген мәңгілік мұраны алуы үшін – Ол бірінші келісім бойынша жасалған күнәлардан оларды босату үшін төлем ретінде өлгеннен кейін» (Еврейлерге 9:15).
Жаратқан Иеге сену арқылы құтқарылуды алғаннан кейін, біздің мәңгілік баталарымыз сенімді, өйткені Оның аяқталған ісі Ибраһиммен жасалған бастапқы келісімді іске асырып, орындады.
