Тоғыз айлық қызы бар досымыз: «Ата-ана болу – менің өмірімдегі ең қиын, бірақ сонымен бірге ең қуанышты нәрсе», – деді. Ол 15 жылдан кейін де оны қуанышты деп санай ма? Ата-аналар жасөспірімдік шақтың жиі турбулентті жылдарында қалай аман қала алатынын қарастырайық.
Жасөспірімдік шақ
Жасөспірімдік шақ – балалардың физикалық және эмоционалдық тұрғыдан ата-аналарына тәуелді болудан тәуелсіз және өзін-өзі қамтамасыз ететін болып дамуы кезіндегі үлкен өзгерістер кезеңі. Олар ата-аналарының бақылауында болудың орнына, таңдау еркіндігі мен автономияға қарай жылжиды. Бұл олардың көп жағдайда ата-аналарынан бөлініп, жеке тұлғалық қалыптасуы кезінде жеке құндылықтары дамитын уақыт.
Лұқа 2:40-52 – Киелі кітапта Иса Мәсіхтің балалық шағы мен кемелденуі арасындағы өмірі туралы айтылғанның бәрі. Біріншіден, Ол физикалық, ақыл-ой және рухани жағынан өсті (40-аят). Содан кейін біз Оны 12 жасында ғибадатханадағы мұғалімдер арасында «оларды тыңдап, сұрақтар қойып» (46-аят) көреміз. Бұл кезеңде Ол әлі үйде тұрды және ата-анасына мойынсұнды (51-аят). Келесі тарауда біз Исаның 30 жасында қызметін бастағанын көреміз (Лұқа 3:23). Оның жасөспірімдік шағы туралы жалғыз аятты байқадыңыз ба? «Иса даналықта, бойда және Құдай мен адамдардың алдында сүйіспеншілікте өсті» (Лұқа 2:52).
Жасөспірімдік шақ – кемелденуге қарай өсу мен даму кезеңі. Аталған өсу салалары:
- Ақыл-ой – Ақыл-ой даналықта өсуі керек.
- Физикалық – Дене бойы мен күші артуы керек.
- Рухани – Құдаймен мықты қарым-қатынас дамуы керек. Иса Құдайды бірінші орынға қойды, тіпті ата-анасының алаңдаушылығынан да жоғары (Лұқа 2:49,51).
- Әлеуметтік – Басқа адамдармен мықты қарым-қатынас дамуы керек. Иса елшілермен мықты қарым-қатынас орнатты және оны көптеген адамдар тобы ертіп жүрді (Лұқа 5:15; 8:40; 22:14).
Жасөспірімдердің өсуі мен дамуы тұрақсыз және теңгерімсіз болуы мүмкін. Жасөспірімдер бір салада басқасына қарағанда анағұрлым дамыған болуы мүмкін, және олардың мінез-құлқы балалық пен кемелділік арасында ауытқуы мүмкін. Ата-аналар мен жасөспірімдер арасындағы қақтығыс олар кемелдену жолындағы кезеңдерді дұрыс түсінбеген кезде туындайды. Жасөспірімдер жиі өздеріне көбірек еркіндік іздейді, ал ата-аналар оларды әлі де кішкентай балалар ретінде қарастырып, шектеуі мүмкін. Жасөспірімдер өз құқықтарын талап етеді, ал ата-аналар жиі жасөспірімдердің жауапкершілікті көбірек сезінуін күтеді. Жасөспірімдер өз ойын айтатын, бүлікшіл және көңіл-күйі құбылмалы болуы мүмкін. Жасөспірімдік шақтың жасөспірімдер мен олардың ата-аналары үшін соншалықты қиын кезең екені таңқаларлық емес!
Егер жасөспірімдік жылдар тым тегіс және бейбіт өтсе, жасөспірім бір нәрсені басып тастап жатқан шығар. Бұл жасөспірімнің ересек өмірге қарай ілгерілеудің орнына ата-аналарына қатты тәуелді болып қалатын ұзақ жасөспірімдік шаққа әкелуі мүмкін. Жасөспірімдер мен олардың ата-аналары арасындағы кейбір шиеленіс пен қақтығыс қалыпты жағдай. Мысалдан не үйренетінімізді көрейік.
«Мен жұмыстан кетемін!»
Отбасындағы өте қиын кезеңнен кейін анасы жасөспірімдеріне мына хабарламаны жазды: «Мен ана ретінде сендерге қатысты сәтсіздікке ұшырағанымды үлкен қайғымен түсіндім. Мен екі баланы – қазір өздерін ересекпіз деп санайтын – өте өзімшіл тіршілік иелеріне айналдырдым. Сендерге бәріміз бір-бірімізге көмектесуіміз керек екенін үйретудің орнына, мен сендерді көмекпен тұншықтырып, тек «Ана істейді!» деп үйреттім. Сендерге «беру және алу» дегеннің шынайы мағынасын үйретудің орнына, мен сендерге тек мен беру үшін, ал сендер алу үшін бар екенімді үйреттім.
«Сендер 18 жасқа толған соң, қалағандарыңды істеуге еркінсіңдер деп ойлап өстіңдер. Мен сендерге мұның басқа адамдарға қалай әсер ететінін көрсетуге көмектесе алмадым. Мен сендерге артықшылықтармен бірге жауапкершіліктер де келетінін, әсіресе үй шаруашылығы мен отбасына қатысты екенін көрсете алмадым.
«Мен сендерге бірге өмір сүру – бір-біріңе қамқорлық жасау екенін көрсете алмадым. Оның орнына, мен сендерге бұл үй шаруашылығын біркелкі ұстау үшін әрқашан жинап, тазалап және басқа да қажетті нәрселерді істейтінімді үйреттім.
«Мен сендерді сүю және сендерге беру маңыздырақ деп ойладым, және сендердің алған хабарламаларыңды жіберіп алдым. Мен қазір басқаларға қамқорлық жасау үшін өз қажеттіліктеріңді ысырып қоюды үйрете алмағанымды көріп тұрмын. Мен мұны өз әрекеттеріммен көрсетіп жатырмын деп ойладым. Мен қателестім. Мен сендерге тек алуды үйреттім. Мен сендерге басқа адамдарға қатысты жауапкершілікті – оларға қызмет ету жолдарын іздеуді үйретпедім. Исаның үлгісімен басқаларға қызмет етуді үйретудің орнына, мен сендерге өздеріңді бірінші орынға қоюды үйреткенім анық.
«Мұны қалай өзгертетінімді білмеймін. Мен өз құқықтарын қалайтын, бірақ жауапкершіліктерін немесе әрекеттерінің салдарын қабылдағысы келмейтін екі өзімшіл баланы тәрбиелегенімнің бағасын төлеп жатырмын. Мен сендерді бүкіл жүрегіммен сүйемін, бірақ мен сәтсіздікке ұшырадым, сондықтан мен жұмыстан кетемін!»
«Мені мазалама!»
Ұлы жауап берді: «Мен 18-демін, 2-де емеспін! Мен мектеп, шіркеу, достар және қыздар туралы ата-аналардың қосымша қысымынсыз өмір сүруге жеткілікті жастамын. Ұнатсаң да, ұнатпасаң да, жіберуің керек. Мен достарымды және өміріммен не істейтінімді таңдауға жеткілікті жастамын. Мені мазаламасаңдар бола ма? Мен сендердің маған деген жоғары үміттеріңді ақтамағанымды білемін, бірақ менің қандай екенімді қабылдап, мені солай сүюге тырыссаңдар бола ма?»
Жігерлендіру
Бұл қақтығыстан кейін көп ұзамай, бір досы анасына былай деп жазды: «Ата-ана болу қиын. Көптеген ата-аналар балалары үшін барынша жақсылық жасауға тырысады. Кейбіреулері жақсы істей алмайды, өйткені олар жақсырақ білмейді. Басқалары жақсы жұмыс істейді, бірақ оны өздері көре алмайды. Ата-ана болуға арналған нұсқаулық жоқ. Сіз күн сайын әртүрлі мәселелерді шешу үшін таңдау жасауыңыз керек. Менің көріп тұрғанымдай, сіз дұрыс таңдау жасап жатырсыз.
«Мен маман емеспін, бірақ мен барлық адамдар кемелдену барысында кезеңдерден өтетінін білдім. Туылғаннан бастап, біз ата-анамызға тәуелдіміз; біз оларды бақылап, олардың істегендерін қайталаймыз. Келесі кезеңде біз ата-анамыздың айтқан және істеген барлық нәрселеріне қарсы шығамыз. Бұл қиын кезең, бірақ қажетті, өйткені біз өзіміз туралы көбірек білеміз. Біз ата-аналардың кім екенін білеміз, бірақ оларға қарсы шықпайынша, біз өзіміздің кім екенімізді ешқашан білмейміз. Келесі кезең де қиын, бірақ жақсы болуы мүмкін, өйткені біз тәуелсіз боламыз, өз аяғымызда тұруды үйренеміз, тіпті жаман таңдаулар мен тәжірибесіздік салдарынан құлап қалуымыз мүмкін болса да. Бірақ бұл кезеңдер маңызды; олардан өтпесек, біз ешқашан өзара тәуелділік кезеңіне жетпейміз, онда біз бірге жұмыс істеуді және үйлесімді өмір сүруді үйренеміз.
«Болып жатқан жағдай жағымды болмаса да, ол жаман уақыт болуы міндетті емес. Шекараларды белгілеу арқылы сіз балаларыңызға жауапкершілікті және басқаларға көбірек қамқор болуға көмектесуде үлкен қызмет көрсетіп жатырсыз. Мықты шекараларсыз бұл сабақты үйрену әлдеқайда қиын. Шекаралардың болмауы жиі өзімшілдік пен бақытсыздыққа әкеледі.
«Мен анамнан балалары өскен көптеген жылдар бойы оны елемегенін білдім. Бұл көз жасы мен ауырсыну кезеңі. Сабырлы болыңыз, шекараларды белгілеуді және олармен бетпе-бет келуді жалғастырыңыз, сонда балаларыңыз бір күні өз ризашылықтарын білдіреді. Олардың сүйіспеншілігіне ешқашан күмәнданбаңыз. Олар өздеріне шоғырланған кезде оны білдіру оларға қиын.»
Мысал: Елі мен оның ұлдары
Жасөспірімдердің ата-аналары Елі сияқты әлсіз және еркелеткіш болмауы керек. Израильдің бұл Бас діни қызметкері ұлдарын «жаман адамдар» болып өсуіне жол берді, олар «Жаратқан Иені елемеді» (1 Самуил 2:12 NIV). Ол «оларды тежемеді» және өте қартайғанша оларды сөкпеді (1 Самуил 2:22-25; 3:13). Ол Құдайдан гөрі ұлдарын көбірек құрметтеді (1 Самуил 2:29). Ол оларға қалағандарын істеуге рұқсат берді, және олар бақылаудан шыққан ересек діни қызметкерлер болып өсті. Жасөспірімдеріңізге қалағандарын істеуге рұқсат бермеңіз. Оның орнына, оларға тиісті шекаралармен және егер олар сол шекаралардан өтсе, салдарларымен бетпе-бет келіңіз: «Егер сен мұны істесең, онда бұл болады.»
Мәсіхшілерге ата-ана болуда табысқа жетуге кепілдік берілмейді. Елі Израильде бас діни қызметкер болған, бірақ ол ұлдарын тәрбиелемеді және біз оның қайғылы нәтижелерін оқимыз. Жергілікті шіркеудегі жетекшілер үшін бір біліктілік – өз балаларын жақсы басқару, нәтижесінде құрмет пен мойынсұнушылық (1 Тімоте 3:4,12).
Бас тартпаңыз
Біз жасөспірім балаларымызға Құдай бізге қалай қарайтын болса, солай қарауымыз керек – ақыр соңында, біз Оның балаларымыз (Жохан 1:12-13; Римдіктерге 8:16; 1 Жохан 3:1). Құдай біздің көзқарасымыз бен мінез-құлқымызға қарамастан бізді сүйеді және қамқорлық жасайды. Ол бізге шекаралар белгілейді және мойынсұну мен мойынсұнбаудың салдарын білдіреді. Ол бізге өз шешімдерімізді қабылдауға және тәжірибелеріміз арқылы Ол үшін қалай өмір сүруді үйренуге мүмкіндік береді. Біз де ата-ана ретінде солай істеуіміз керек, жасөспірімдерімізге жыл сайын көбірек жауапкершілік беруіміз керек, сонда олар шешім қабылдауды үйреніп, кемелденген ересектер болады. Есіңізде болсын, ата-аналарды балаларын ұшуға дайындап жатқан құстармен салыстыруға болады – бірақ біз оларды олар үшін істей алмаймыз.
Жасөспірім балаларыңызды ақылға қонымсыз талаптармен, тым қаталдықпен немесе тұрақты мазалаумен ашуландырмаңыз (Ефестіктерге 6:4; Қолостықтарға 3:21). Оның орнына, қатаң, бірақ ақылға қонымды болыңыз, оларға қадір-қасиетпен және құрметпен қараңыз, және олардың көзқарасымен өмірді көруге тырысып, эмпатия танытыңыз. Маңызды мәселелерді анықтап, олармен бетпе-бет келіңіз, қалғандарын жіберіңіз. Олардың балалық шағы артта қалғандықтан, оларға жас ересектер ретінде қарай бастаңыз – олар енді нәресте емес (1 Қорынттықтарға 13:11; Еврейлерге 5:12-14).
Балаларды тәрбиелеу міндеті аяқталып келеді, және олар қазір өздеріне көбірек жауапкершілік алуға жеткілікті жаста. Егер біз жасөспірімге дейінгі балаларымызды өмірде дұрыс жолды таңдауға үйретсек, онда олар есейген кезде сол жолда қалу ықтималдығы жоғары болады (Нақыл сөздер 22:6).
Жасөспіріміңіздің өзін-өзі бағалауын сүйіспеншілік көрсету, оң мінез-құлықты мақтау және күш-жігері мен жетістіктерін мойындау арқылы ынталандырыңыз. Бізге бәрімізге жігерлендіру қажет (Еврейлерге 10:25).
Жасөспірім балаларыңыздан бас тартпаңыз. Жаратқан Ие сияқты және адасқан ұлдың әкесі сияқты сабырлы болыңыз (Лұқа 15:11-32; 2 Петір 3:9). Сіз оларға өз жолымен жүруге және сізге ұнамауы мүмкін таңдаулар жасауға дайын болуыңыз керек. Ең бастысы, жасөспірімдеріңіздің Жаратқан Иенің оларға деген еркін іздеп, оны орындауын, дана шешімдер қабылдауын және Мәсіхтің елшілері болуын дұға етіңіз (2 Қорынттықтарға 5:20).
Жасөспірімдердің ата-анасы емес біз оларға жақсы үлгі және тәлімгер болуымыз керек. Жасөспірімдерге тану және растау қажет. Олардың ата-аналарына жігерлендіру және қолдау қажет.
