Дәуіттің Ұлына Һосанна!
Иеміз Иса мен Оның шәкірттерінің Зәйтүн тауында, Иерусалим қаласының шығысындағы тау жотасында тұрғанын елестетіңіз. Ол екі шәкіртін жақын маңдағы ауылдан есек құлынын әкелуге жіберген еді, енді үлкен топтың қоршауында, Ол сол құлынға мініп, қалаға қарай баяу жүріп келе жатты. Кенеттен бір адам: «Һосанна!» – деп айқайлады. Екіншісі: «Һосанна!» – деп жауап берді, содан кейін тағы біреуі, көп ұзамай бүкіл халық қуаныштан айқайлады: «Дәуіттің Ұлына Һосанна! Иеміздің атымен келетін Ол бақытты! Ең жоғарыда Һосанна!» (Матай 21:9 NKJV).
Қандай көрініс болған еді! Мүмкін, біз халықтың көрген тамаша істері үшін қуанғандағы жаңғырық үнін еститін шығармыз (Лұқа 19:37)! Алайда бұл оқиғалар Иерусалимде де сұрақтар туғызды, онда көптеген адамдар не болып жатқанын бақылап, «Бұл кім?» деп таң қалды (Матай 21:10).
Сол кездегі халықтың толып тасыған эмоциясы туралы оқу өте қызықты («Пальма жексенбісі» деп аталады). Алайда, мүмкін, бізде де сол сұрақтар бар: Бұл кім? «Назареттік пайғамбар Иса» (11-тармақ) Дәуіттің Ұлы деген не мағына береді? Бұл өте маңызды сұрақ болып шығады. Шынында да, «Бұл Дәуіттің Ұлы кім?» деген сұрақты қойғанда, Иемізді мадақтауға көптеген себептер табамыз.
Тарих
«Дәуіттің ұлы» тіркесі Ескі және Жаңа Өсиеттерде кездеседі. Ескі Өсиетте ол әрқашан Сүлейменге немесе Дәуіт патшаның басқа табиғи ұлдарының біріне қатысты. Жаңа Өсиет дәуірінде бұл термин мүлдем басқа мағынаға ие болды. Мысалы, Марқа 12:35-те Иеміз Иса: «Діни мұғалімдер Мәсіхті Дәуіттің Ұлы дейді, бұл қалай?» – деді. Бұл еврей заңы мен Жазбаларында білім алған діни мұғалімдердің «Дәуіттің Ұлы» атағын Мәсіхпен, Мессиямен теңестіргенін көрсетеді. Олар Исаның Мессия екеніне сенбеді, бірақ олардың бұл терминге қатысты түсінігі маңызды болды. Матай 22-дегі параллель үзінді фарисейлердің де бұл ілімді қабылдағанын көрсетеді. Олармен сөйлескенде, Иеміз: «‘Мәсіх туралы не ойлайсыңдар? Ол кімнің Ұлы?’ Олар Оған: ‘Дәуіттің Ұлы’» – деді (42-тармақ).
Жоғарыда айтылғандай, Ескі Өсиетте Мессияны дәл сол сөздермен «Дәуіттің Ұлы» деп атайтын ешқандай сілтеме жоқ. Сондықтан, Інжіл оқушысы: «Діни мұғалімдер мен фарисейлер бұл ойды қайдан алды?» – деп сұрауы мүмкін. Жауабы: Құдай Мессияның тегін Дәуіттің үйімен байланыстыратын өте бай уәделер берді. 2 Самуил 7-дегі үзінді бұл мәлімдеме үшін тамаша бастау нүктесі болып табылады. Онда Құдай Дәуіттің ұлының ғибадатхананы салатын адам болатынына уәде берді. Бұл Сүлейменге қатысты болды; бірақ Құдай: «Мен оның патшалығының тағын мәңгілікке орнатамын» (13-тармақ) деп қосты, бұл Сүлейменнен әлдеқайда ұлы Патшаның да назарда болғанын білдіреді.
Басқа пайғамбарлық сілтемелер бұл түсінікті күшейтті. Забур 132-де Құдай Дәуітке берген уәдесін растады: «Мен сенің тағыңа денеңнің жемісін отырғызамын … олардың ұлдары да сенің тағыңа мәңгілікке отырады» (11-12-тармақтар). Бірнеше тармақтан кейін біз «Дәуіттің мүйізі» өсетінін және Майланған, Мессия, «гүлденетінін» оқимыз (17-18-тармақтар).
Ишая 9-да келетін адам «Құдіретті Құдай» деп аталып, «Дәуіттің тағына» отырады (6-7-тармақтар). Құдай Ишая 11-де Есейдің, Дәуіттің әкесінің тамырынан бұтақ өсетініне уәде берді. Содан кейін Еремия 23-те Құдай: «Дәуітке әділдік бұтағын өсіремін; Патша билік етіп, гүлденеді» (5-тармақ) деп жариялады. Құдай бұл «әділдік бұтағы» «Дәуіттің Исраил үйінің тағында отыратын адамнан ешқашан айырылмайтынын» (33:15,17) растады.
Бұл және басқа пайғамбарлық сілтемелер Құдайдың әрқашан Дәуіттің тағының жалғасын, тек адамдық жолмен емес, мессиялық мағынада қарастырғанын көрсетеді. Әлі келетін ұлы Патша, Құдайдың Майланғаны, ақырында әділдікпен билік етіп, халықтың Құдаймен қарым-қатынасын қалпына келтіреді. Сонымен қатар, сол Патша Дәуіттің ұрпағынан болады. Сонда діни мұғалімдер мен фарисейлердің «Дәуіттің Ұлы» атағын мессиялық термин ретінде неге түсінгенін көру қиын емес.1
Келуі
Еврей халқы үшін Мәсіхтің, Дәуіттің Ұлының бір күні келетініне сену бір басқа, ал Ол келгенде Оны тану басқа нәрсе болды! Алайда, Иеміз Исаның ізбасарлары Ол туралы шындықты көрді және сенді. Ол шынымен де уәде етілген Мессия, Дәуіттің тағында отыруға құқығы бар патшалық Билеуші болды.
Жаңа Өсиетте «Дәуіттің Ұлы» термині тек Інжілдерде кездеседі. Ол Иеміз Исаға қатысты 14 рет – екі есе кемелдік! – қолданылады.2k Есіңізде болсын, Інжілде жеті саны кемелдікті немесе толықтықты білдіреді. Үш Синоптикалық Інжілдің (Матай, Марқа және Лұқа) барлығы Оны «Дәуіттің Ұлы» деп атаса да, бұл патшалық көзқарас әсіресе Матайдың тақырыбы болып табылады. Онда Иеміз ең алғашқы тармақта «Иса Мәсіх, Дәуіттің Ұлы» деп таныстырылады. Матайдың бір кездері Рим үкіметінде салық жинаушы болып жұмыс істегенін еске түсіруіміз мүмкін; бірақ содан кейін, Иеміз оның салық үстелінің қасынан өтіп: «Маған еріңдер» дегенде, Матай «бәрін тастап, тұрып, Оған ерді» (Матай 9:9; Лұқа 5:27-28). Матай Цезарьдікінен де үлкен билікке ие Шеберді таныды. Сондықтан, Матайдың Патшаның, Дәуіттің Ұлының Інжілін жазу үшін Киелі Рух қолданған адам болғаны өте орынды.
Матай адамдардың Исаның шынымен де Дәуіттің Ұлы екенін қарастырған жеті түрлі жағдайды жазады. Алғашқы екеуі Оның керемет күшті істеріне қатысты. Матай 9-да екі соқыр адам Оған мейірімділік пен емделу үшін келіп, Оны «Дәуіттің Ұлы» деп атады (27-тармақ). Матай 12-де Оның соқыр, мылқау және жынды адамды қалай емдегені туралы айтылады. Халық: «Бұл Дәуіттің Ұлы болуы мүмкін бе?» – деп сұрады (23-тармақ). Олар келетін Дәуіттің Ұлы Мессия болатынын және Оның күшті істер мен құтқаруды орындайтынын білді (Ишая 29:18-19, 35:4-5, 61:1 салыстырыңыз). Матайдың Інжілі адамдардың Құдайдың патшалық қатысуы мен билігінің бұл дәлелдерін олардың арасында анықтағанын көрсетеді.
Өте маңыздысы, Матай 12-де халық басшыларының сол билікті қабылдамағаны да жазылған. Фарисейлер көпшіліктің осылай сөйлегенін естігенде: «Бұл жігіт жын-шайтандарды тек жын-шайтандардың билеушісі Беелзебұб арқылы ғана қуады» – деді (24-тармақ). Бұл ұлт тарихындағы қорқынышты сәт болды. Біріншіден, олардың мәлімдемесі жеккөрініштілікке толы. «Жігіт» сөзі Жаңа Патша Джеймс нұсқасында курсивпен басылған, бұл фарисейлердің бұл сөзді айтпағанын көрсетеді. Олар Исаны «бұл» деп атап, Оны кемсітуге және Оның билігі туралы кез келген ойды жоққа шығаруға тырысты.
Сонымен қатар, емдеу кереметін жоққа шығару мүмкін болмаса да, фарисейлер оны Шайтанның күшіне жатқызды. Олардың талабы мүлдем қисынсыз болғанымен қатар, Иеміз түсіндіргендей (25-27-тармақтар), мұндай мәлімдеме жасау арқылы олар өздеріне айыптау әкелді. Олар Құдайдың ісін қабылдамады және Киелі Рухқа қарсы тіл тигізді (28-32-тармақтар). Сол уақыттан бастап, тек Оның шынайы ізбасарлары ғана Оның бауырлары болып саналатын болды (46-50-тармақтар).
«Дәуіттің Ұлы» терминінің келесі қолданылуы Матай 15-те. Онда бір пұтқа табынушы әйел Оған қызын жыннан құтқару қажет болғандықтан шақырды. Алайда, бұл атақ пұтқа табынушыларға тиесілі емес. Дәуіттің Ұлы ретінде, Иеміз Иса пұтқа табынушылардың емес, еврейлердің Патшасы,3 сондықтан Ол оған алғашында жауап бермеді. Дегенмен, әйел Оған жай ғана Иеміз ретінде табынғанда, Ол мейірімділікпен жауап беріп, қызын емдеді және анасының зор сенімін мадақтады (21-28-тармақтар).
Қосымша куәлік
Матайдың Мәсіхті Дәуіттің Ұлы деп атайтын басқа төрт сілтемесі Иеміздің өмірінің соңына қарай топтастырылған. Ол Иерусалимге бара жатқанда, екі соқыр адам Оған қайта-қайта: «Бізге мейірім ет, Иеміз, Дәуіттің Ұлы!» – деп айқайлады (20:31). Бұл оқиға Иеміздің Дәуіттің Ұлы ретінде соқырларды үшінші рет емдеуі екені қызықты (Матай 9, 12, 21:14 қараңыз).
Бұл жағдайға қатысты тағы бір қызықты жайт, Марқа мен Лұқада тек бір соқыр адам айтылады: Бартимей деген адам (Марқа 10:47; Лұқа 18:39). Бұл Матайдың екі соқыр адам туралы баяндауымен қайшы келмейді. Бартимей Марқа мен Лұқа оқырмандарына көбірек танымал болған болуы мүмкін, сондықтан олар екінші соқыр адам да емделгеніне қарамастан, оған назар аударды. Немесе, Киелі Рух Матайды екі адамды да қосуға жетелеген болуы мүмкін, өйткені Інжіл еврей аудиториясына бағытталған, себебі Мұса заңы бойынша әрқашан екі немесе үш куәгер болуы керек, тек біреуі емес (Заңды қайталау 19:15).4 Себебі қандай болса да, біз Құдай Рухының барлық жағдайда шындықты жазғанына сенімді бола аламыз.
Содан кейін біз Иеміздің Иерусалимге салтанатты кіруіне келеміз, бұрын қарастырылған (Матай 21:9). Халық Оған: «Һосанна!» – яғни, «Бізді қазір құтқар!» – деп айқайлағанда қандай керемет көрініс болды. Шынында да, Ол оларды құтқару үшін келді – дегенмен, бұл сол кезде патшалық билігін орнату арқылы емес, айқыш арқылы болатын еді. Дегенмен, халықтың Оған мұндай құрмет көрсетуі орынды болды. Лұқаның Інжілі фарисейлердің Иеміздің тіпті сол патшалық атақты қабылдауына қарсы болғанын айтады. «Шәкірттеріңді тыйыңдар!» – деп талап етті олар; бірақ Ол егер халық үндемесе, тіпті «тастар» да айқайлайтынын жауап берді (19:39-40).
Матай содан кейін ерекше нәзік сәтті жазады. Иерусалимге кіргеннен кейін көп ұзамай, Иеміз саудагерлер мен ақша айырбастаушыларды қуып шығарып, ғибадатхананы тазартты. Онда соқырлар мен ақсақтар Одан емделуге келді, ал балалар Оны қоршап: «Дәуіттің Ұлына Һосанна!» – деп айқайлады (21:15). Қандай тартымды ғибадатхана көрінісі! Иеміз Өз билігімен барлық таза еместі қуып шығарды, бірақ Ол әлсіз және маңызсыз болып көрінгендерді мейірімділікпен қабылдады. Ұлттың күшті және ықпалды басшылары Оның билігін қайтадан қабылдамады, өйткені діни қызметкерлер мен діни мұғалімдер Исаға «Дәуіттің Ұлы» термині қолданылғанын естігенде ашуланды; бірақ Ол бұл кішкентайлардың кемел мадақ ұсынып жатқанын растады (15-16-тармақтар).
Біз Матай 22-де еврей басшыларымен соңғы қақтығысқа келеміз. Алдыңғы тараудағы оқиғалардан бір-екі күн өткен соң, Иеміз ғибадатханаға оралып, фарисейлерге сұрақ қойды: «‘Мәсіх туралы не ойлайсыңдар? Ол кімнің Ұлы?’ Олар Оған: ‘Дәуіттің Ұлы’» – деді (42-тармақ). Олардың жауабы дұрыс болды. Олар Исаның Мәсіх екеніне сенбесе де, Мессияның Дәуіттің Ұлы деп аталатынын мойындады. Алайда, олардың түсіндірмесі толық емес болды, және Иеміз Иса оларды оны қайта қарауға мәжбүр етті. Ол Забур 110:1-де Дәуіттің Мессияны «менің Ием» деп атағанын көрсетті. Содан кейін Ол мәселені нығайтты: «Егер Дәуіт Оны ‘Ием’ деп атаса, Ол қалай оның Ұлы болады?» (45-тармақ). Бұл Ишая 11-дегі пайғамбарлыққа сәйкес келеді, онда Мессия тек Есейдің Бұтағы ғана емес, сонымен қатар Есейдің Тамыры да болды (1,10-тармақтар). Дәуіттің Ұлы сонымен қатар даңқты Иеміз және Шебер!
Иеміз Исаның Өз қызметінде осы сәтке дейін фарисейлерге бұл сұрақты қоюды күткені таңқаларлық. Сондай-ақ, бұл Оның жердегі өмірінде Дәуіттің Ұлы ретіндегі атағы соңғы рет ұсынылған кез болды, және сол кезде олар Оның патшалық талаптары туралы көптеген куәліктерді қарастыруы мүмкін еді. Фарисейлердің Оның кім екені туралы шындықты тануға барлық негіздері болды. Алайда, олар Оның шынайы талабын Оған қарсы жалған айыптауға айналдырып, Рим губернаторына Оның Цезарьге қауіп төндіретінін айтты (Лұқа 23:2). Бұл олардың тарапынан таза қызғаныш болды (Матай 27:18), өйткені сол басшылар тек өз орындары мен ұлты туралы ғана ойлады (Жохан 11:48). Олардың бас тартуы адамдар Иеміз Иса Мәсіхтің даңқы мен мейіріміне көз жұмғандағы жалғыз мүмкін нәтижені көрсетеді. Дегенмен, Оның даңқы бас тартылған кезде де жарқырайды!
Біздің қазіргі мүмкіндігіміз
Бүгінгі сенушілер әр ұлттан біріктірілген, сондықтан біздің Иемізбен қарым-қатынасымыз Оның Исраил үйінің үстінен Дәуіттің Ұлы ретіндегі рөліне негізделмейді. Алайда, біз Оның даңқының бұл аспектісін әлі де бағалай аламыз. Аян кітабының соңғы тарауында Иеміз Иса: «Мен Дәуіттің Тамыры және Ұрпағымын» – деп жариялады (22:16). Есіңізде болсын, Ишаяның пайғамбарлығы Оны алдымен Бұтақ, содан кейін Тамыр деп сипаттады (Ишая 11:1,10), бірақ Жаңа Өсиет дәуірінде біз үшін Ол алдымен Тамыр ретінде ұсынылады. Ол шынымен де барлық нәрседен бұрын.
Фарисейлер сияқты, бұл дүниеде билік пен ықпал іздейтіндер әлі де Мәсіхтің жүректеріндегі билігінен бас тартады. Біздің үлгіміз Матайдікі болсын: Әрбір төменгі биліктен бас тартып, Мәсіхке адалдығымызды беріп, Оған ерейік.
ЕСКЕРТПЕЛЕР
- Інжілден тыс кейбір тарихи жазбалар да еврей ойының осы тақырып бойынша дамуын көрсетеді. Мысалы, ғалымдар б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасында бір немесе бірнеше Құдайдан қорқатын еврей авторлары жазған деп есептейтін «Сүлейменнің Забурлары» деп аталатын ежелгі поэзия кітабы бар. Сол өлеңдердің бірінде Исраилді билейтін келетін Патшаға сілтеме бар, ол билеушіні «Дәуіттің ұлы» және «Мессия» деп атайды. Құдайдан шабыттанған мәтін болмаса да, бұл сілтеме «Дәуіттің ұлы» терминінің Жаңа Өсиет дәуіріне дейін де мессиялық атақ ретінде арнайы қолданылғанын көрсетеді. [Дереккөз: Сүлейменнің Забурлары. Сондай-ақ, М. де Йонгенің «Сүлейменнің Забурларындағы болашаққа үміт» (1989) еңбегін қараңыз]
- Мәсіхті Дәуіттің Ұлы ретінде сипаттайтын 14 тармақтан басқа, тағы екі сілтеме табуға болады: бірі Мәриямның күйеуі Жүсіпке қатысты (Матай 1:20); және екіншісі Дәуіт патшаның табиғи ұлдарының бірі Натанға қатысты (Лұқа 3:31).
- «Еврейлердің Патшасы» терминінің де Матайдың Інжілінде ерекше маңызы бар. Төрт Інжілдің барлығы бұл атақты Иеміздің соты мен айқышқа керілуімен байланыстырса да, тек Матай ғана «Еврейлердің Патшасы» тіркесін Оның жердегі өмірінің басынан бастап енгізеді (Матай 2:2).
- Бұл Матайдың Ғалилея теңізінің жанындағы қабірлерде тұратын екі жынды адамды көрсетуінің себебі болуы мүмкін, ал Марқа мен Лұқа тек біреуін ғана айтады (Матай 8:28; Марқа 5:2; Лұқа 8:27).
